Feeds:
Posts
Comments

Posts Tagged ‘તુલસીદાસ’

ફતવાની પ્રણાલી સનાતન ધર્મમાં લાવો … !!! (૨)

હાજી … પણ સુનીતિ અને આદર્શને સમજવા માટે તુલસીદાસનું રામાયણ સમાજ માટે અમૂલ્ય છે. 

“અરે પણ … આમ ભક્તિ કરવામાં અલ્લા મોલાને ઉમેરતા જઈશું તો તેનો અંત ક્યારે આવશે?

“હા જી. એ વિચારવા જેવું ખરું.

એક આડ વાત કરી લઈએ.

આચાર્ય રજનીશનું, નવનામાંકરણ, તેમણે “ભગવાન રજનીશ” કરેલું?

કેમ એમ કરેલું?

કોઈ પત્રકારે કે કોઈ અદકપાંસળાએ રજનીશને પૂછ્યું કે તમે તમારા નામની આગળ “આચાર્ય” શબ્દ કેમ લગાડો છે, તમે શું કોઈ આચાર્યની ડીગ્રી (દેશી) લીધી છે?

રજનીશે ઉત્તર આપ્યો કે “ના … ના … હું ફલાણી ફલાણી કોલેજમાં પ્રોફેસર હતો ને એટલે?”

પ્રશ્ન કર્તા એ પૂછ્યું “પણ પ્રોફેસરને તો પ્રાધ્યાપક (હેડ ઓફ ધ ડીપાર્ટમેન્ટ) કહેવાય. આચાર્ય તો પ્રીન્સીપાલને કહેવાય.

આમ આપણા ભાષણીયા અને પ્રાસાનુપ્રાસ ન હોય તો પણ સ્વરોના ઉમેરણ દ્વારા પ્રાસ લાવવાનુ જેમને ગોઠી ગયું છે તે રજનીશ ફસાઈ ગયા. અને ભગવાન થઈ ગયા. એટલે કે ભગવાન રજનીશ થઈ ગયા.

નવી પેઢીને ખબર ન પડે કે નવું શું અને જુનું શું?

ભગવાન કૃષ્ણ, ભગવાન રામ, ભગવાન બુદ્ધ, ભગવાન શંકરાચાર્ય … આવા બધા ભગવાનોની જેમ એક છબી મળી. નીચે લખેલું કે ભગવાન રજનીશ. અને આ છબી નવી પેઢીના એક બાબલાએ પૂજામાં મુકી દીધી.

ભગવાન સ્વામીનારાયણ ની છબી પૂજાના પાલખામાં હોય છે. અરે કેટલાક તો સાંઈબાબા અને સત્ય સાંઈબાબાની પણ છબી પૂજામાં રાખે છે. તો બાબલાને થયું આ રજનીશ પણ કોઈ ભગવાન હશે.

લો બોલો. આવું કંઈ ચાલતું હશે?

કેટલાક ભગવાનો એવા હોય છે કે તેમના જીવનમાંથી ચમત્કારોને બાદ કરી નાખો તો “શૂન્ય” બાકી રહે. ઘનશ્યામ મહારાજ ઉર્ફે ભગવાન સ્વામીનારાયણ ની કથા ચમત્કારોથી ભરપુર છે. પણ આ ઘનશ્યામ મહારાજમાંથી, ચમાત્કારોને કાઢી નાખીએ તો શૂન્ય થઈ જતા નથી. તેમણે અગણિત સારા કામો કર્યાં છે. સૌથી શ્રેષ્ઠ તો તેમણે તેમના ભક્તોને વ્યસનમુક્ત કર્યા છે. પણ સાંઈબાબા કે તેમના અન્ય અવતારો વિષે આપણે જાણતા નથી કે ચમત્કારો બાદ કરતાં તેમના જીવનમાં “શૂન્ય” સિવાય શું બાકી રહે છે?

જેમ દરેક વ્યક્તિને અમુક ઉંમરે (ખાસ કરી ને ૩૦વર્ષ થી ૪૫ વર્ષ ની વચ્ચે) એવો આભાસ થાય છે કે તેને બ્રહ્મ જ્ઞાન લાધી ગયું છે. અને હવે તે પોતાની ચાંચ કોઈપણ વિષયમાં ડુબાડી શકે તેમ છે.

બાવાઓને (બાપુઓને પણ ગણવા હોય તો ગણી લેવા) આ વાત ખાસ લાગુ પડે છે. રજનીશ પણ આવા હતા. રજનીશે પોતાનું નામ ઓશો રાખી દીધું.

જ્યાં સુધી તમે વિજ્ઞાનની વાત ન કરો ત્યાં સુધી તમે મોડર્ન બાબા ન કહેવાઓ.

યોગગુરુ રજનીશને તેમના એક શિષ્યે પ્રશ્ન કર્યો કે “શ્રેષ્ઠ આસન” કયુ કહેવાય?

રજનીશે કહ્યું કે શ્રેષ્ઠ આસન “દુગ્ધ દોહનાસન”.

શિષ્યે પૂછ્યું ; “દુગ્ધ દોહનાસન શા માટે?”

રજનીશે કહ્યું; “તમે ગાયને દોહતી વખતે તમારા બે પગના અંગુઠા ઉપર હો છો. તેથી ધરતી ઉપર તમારો ભાર ઓછામાં ઓછો હોય છે.”

રજનીશ ભાઈને કે એના શિષ્યને કદાચ કુંભાર ની વાત ખબર નહીં હોય.

એક કુંભાર ભાઈ તેમના ગધેડા ઉપર બેઠેલા હતા. તેણે વાસણનું પોટલું પોતાના માથા ઉપર રાખ્યું. ગધેડાને ભાર ન લાગે ને એટલે.

bhUvibhaara nyunaM

સંત રજનીશમલ ને અનેક શિષ્યો હતા, જેમ ઓશો આસારામને અનેક શિષ્યો છે તેમ.

“તો હવે મોરારી બાપુનું શું કરવું? તેમણે જે અલ્લા મોલા ની ધૂન બોલાવી તેનું શું કરવું?

ઘણા લોકો કે જેઓને આ નથી ગમ્યું તેઓ કહે છે કે આમ તો મોરારી બાપુ પોતાને મોડર્ન કહેવાડે છે. મોરારી બાપુ વાસ્તુ શાસ્ત્રમાં માનતા નથી … જ્યોતિષમાં માનતા નથી … મરણોત્તર ક્રિયાઓમાં માનતા નથી … તેમણે તેમના પ્રાચીન સમયમાં લગ્નમાં લખલુટ ખર્ચો કર્યો હતો. ભલે તેઓ સાદા વસ્ત્રો પહેરતા હોય તેમની પાસે અઢળક સંપત્તિ છે. રામ કથા, ત્યાગ, લોકાપવાદ નો ભય … આ બધા ઉપદેશો એક દંભ છે. સાઉદીથી પણ તેમને પૈસા મળ્યા હશે/મળે છે/ મળે છે.

 —–

એક ડોંગરે મહારાજ હતા. તેઓ ભાગવત કથા કહેતા. તેઓશ્રી “મારો લાલો … મારો લાલો … એવા બાલકૃષ્ણની વાત કરતાં કરતાં ગળગળા થઈ જતા હતા. કદાચ રાધાના વિરહમાં રહેલા કૃષ્ણના દુઃખના દુઃખથી આંસુડા પણ પાડતા હશે.

કેટલાક રાધાકૃષ્ણના દૈવી પ્રેમની વાતો કરતાં કરતાં ભાવસૃષ્ટિમાં ખોવાઈ જાય છે.

આ બધા આપણને ધત્તીંગ લાગે કારણ કે કૃષ્ણ ભગવાન ઐતિહાસિક રીતે સાચા હતા તે વાત ખરી છે.  પણ રાધાનું પાત્ર એક કલ્પિત પાત્ર છે. બાલકૃષ્ણની વાતો પણ કલ્પિત છે. તેને સાચી માનીને ભાવોદ્રેક થઈ જવું દયાને પાત્ર કે રમૂજ જેવું લાગે છે. જો કે નાટકનું પાત્ર ભજવતા હોય તો અલગ વાત છે. એમાં અઢળક અશ્રુપાત્‌ કરી શકાય.

“પણ અલ્લા મોલાની ધૂનનું શું કરીશું?

“અલ્લા તો સાતમા આસમાનની પણ ઉપર છે. તે અલ્લાની સરખામણી આપણા ઈશ્વર સાથે કેમ કરી જ શકાય?

હા … એ વાત પણ ખરી.

પણ ઈશ્વર તો બધે જ છે. જે વ્યક્ત છે તે પણ ઈશ્વર છે. અને જે અવ્યક્ત છે તે પણ ઈશ્વર છે. સુક્ષ્માતિસુક્ષ્મ પણ ઈશ્વર છે અને ચૌદ કોટી બ્રહ્માણ્ડોનો સમુચ્ચય પણ ઈશ્વરમાં સમાયેલા છે.  સુર, અસુર, માનવ, પર્વત, નદી, સમુદ્ર, પ્રાણી વનસ્પતિ માત્ર ઈશ્વર છે. કર્મ ઈશ્વર છે. કાર્ય ઈશ્વર છે, કરનાર ઈશ્વર છે અને જોનાર પણ ઈશ્વર છે. તો હવે ભલેને અલ્લા પણ ઈશ્વરમાં આવતા.

આપણા હેલ્પેશભાઈએ ન તો ડોંગરે મહારાજની કથા સાંભાળી છે, ન તો તેમણે મોરારી બાપુની કથા સાંભળી છે. કે ન તો હકલાની કોઈ ફિલમ જોઈ છે.

જો કોઈને આ બધું ન ગમતું હોય તો તેઓશ્રી માનવજાતમાં પ્રકૃતિએ ભરેલી વિવિધતાનો આનંદ માણી લે. બીજું તો આપણે શું કહી શકીએ?

ભૂવો ધુણાવીએ? તેને પૂછીએ?

કશુંક જાણી જોઇને ખોટું થતું હોય તો પૂણ્ય પ્રકોપ આ બાપુ ઉપર કરી લેવો. પછી ભૂલી જવું. સજ્જનોનો કોપ પણ ક્ષણ ભંગુર હોય છે. અથવા તો…

कुपितोऽपि गुणायैव गुणवान् भवति ध्रुवम्।
स्वभावमधुरं क्षीरं क्वथितं हि रसोत्तरम्॥

સજ્જન ગુસ્સે (ગરમ) થાય તો પણ તે લાભપ્રદ હોય છે. જેમ ગળ્યું દૂધ ગરમ થવાથી દૂધપાક થાય અને વધુ સ્વાદિષ્ટ લાગે છે.

શિરીષ મોહનલાલ દવે

ચમત્કૃતિઃ

અકબર પાસે એક કુંભાર આવ્યો. તેણે કહ્યું મારી પાસે આ એક ચમત્કારિક ગધેડો છે. વરસાદ આવવાનો હોય તો તે આગલે દિવસે જ તેના કાન ઉંચા કરી દે છે.એટલે આપણને ખબર પડી જાય કે આવતી કાલે વરસાદ આવશે.

કુંભારે ઠીક ઠીક કિમત વસુલ કરી અકબરને એ ગધેડો વેચી દીધો.

અકબર અને બીરબલ ચોમાસાના દિવસોમાં ફરવા નિકળ્યા. કારણકે આગલે દિવસે આ ચમત્કારિક ગધેડાએ કાન ઉંચા કર્યા ન હતા. અકબર અને બીરબલ નગરની બહાર નિકળ્યાને વરસાદ તૂટી પડ્યો. અકબર અને બીરબલ પલળી ગયા.

બીજે દિવસે સૈનિકોને હૂકમ કર્યો કે પેલા કુંભારને પકડી લાવો. સૈનિકોએ કુંભારને હાજર કર્યો. અકબરે કહ્યું તારા ગધેડાએ પરમ દિવસે કાન ઉંચા કર્યા ન હતા. અને ગઈકાલે અમે બહાર નિકળ્યા અને વરસાદ પડ્યો.     

કુંભાર કહે ; “જહાંપનાહ, એ તો સાવ ગધેડો જ છે ને !”

 ————–

દુકાન ઉપર વાણીયાનો દિકરો બેઠેલો. એક બાપુ (દરબાર) આવ્યા. તેમણે વાણીયાના દિકરાને ડોલચુ આપ્યું અને બશેર તેલ માગ્યું. વાણીયાનો દિકરો ડોલચાનો ધડો કરવા લાગ્યો. ત્યાં વાણિયો આવ્યો. “અરે મૂર્ખ, ધડો કાઢી નાખ … કાઢી નાખ, બાપુનો કંઈ ધડો થતો હશે. સીધે સીધું તેલ આપી દે.

બાપુ ખુશ થયા. મનમાં મલક્યા. “જોયું વટ છે ને આપણો. આપણો ધડો ન હોય હો”. બાપુએ  મુછે તાવ દીધો.

     —————————

બાપુ … ગુરુ … કે ગધુભાઈના કુંભાર … કોઈએ ભળતી ટોપી પહેરવી નહીં

Read Full Post »

સુજ્ઞ જનોએ બળાપો કરવો કે નહીં?

રામ અને કૃષ્ણ ભગવાનની વાત જાણે સમજ્યા. રામાયણના રામ ચરિત્ર (રામચરિત માનસ્‌ પુસ્તક નહીં) માંથી ચમત્કારો બાદ કરી નાખીએ તો પણ રામનું વ્યક્તિત્વ મુઠી ઉંચેરું રહે છે. કૃષ્ણ ભગવાન વિષે પણ એમ જ કહેવાય. સીતાજીનો તો ત્યાગ પણ હતો. રાણી તરીકેનું સુખ ભોગવવાનો હક્ક રાખ્યો તો સામાજીક પ્રણાલીઓને કારણે રામે કરેલો ત્યાગ પણ સહન કર્યો. પણ રાધાનું શું?

રાધા વિષે કોઈ કશું જાણતું નથી. મૂળ ભાગવત કદાચ મૌન છે. બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણ કે બીજે ક્યાંક મેં વાચેલું કે રાધા, કૃષ્ણની મામી હતી. શિશુ કૃષ્ણ ને જોઇ ને તેની કામવાસના જાગી ઉઠી. કૃષ્ણ ભગવાન, ભગવાન હોવાથી તે જાણી ગયા. અને તેમણે પુખ્ત સ્વરુપ ધારણ કર્યું. ૬૪ પ્રકારની કામલીલા કરીને રાધાને તૃપ્ત કરી.

આમ તો ઈશ્વરની વાત કરવી એટલે ઈશ્વર એક જ સત્‌ છે. બીજું બધું મીથ્યા છે. પણ આવા ઈશ્વરમાં કોને રસ પડે? આપણે જ્ઞાની છીએ એટલે લોકોને શું ગમશે અને શું નહીં ગમે તેનો પણ ખ્યાલ રાખવો પડે. અને એ આપણું કર્તવ્ય છે.

પણ એક બીજી વાત પણ છે. આપણે અતૃપ્ત પણ છીએ. આપણે જ્ઞાની છીએ અને કેટલા જ્ઞાની છીએ તે તો આપણને જ ખબર છે. આપણા શ્રોતાઓને આપણા અજ્ઞાનની ખબર ન પડવી જોઈએ અને આપણો આર્થિક કે ખ્યાતિ નો ધંધો ચાલવો જોઈએ.

અતૃપ્તની થોડી ઘણી તૃપ્તિ માટે ભગવાનની વાતોમાં થોડો રોમાન્સ પણ લાવીએ તો કદાચ સોનામાં સુગંધ ભળશે.

કદાચ રાધાનું પાત્ર આરીતે ઉમેરાયું હોય. વૈષ્ણવી પુરાણો અને ખાસ કરીને મોટા ભાગના પુરાણોમાં મોટા ભાગના ઉમેરણો ઉત્તર-પ્રાચીન થી પૂર્વ-મધ્યકાલીન સમય સુધી થતાં રહેલા.

કૃષ્ણ ભગવાન તેમના સમયમાં પણ લોક પ્રિય હતા. અને તેમને ભગવાન માનવાનું મોડામાં મોડું ઈ.પૂ. ૪૦૦ વર્ષ થી તો ચાલું હતું જ. રામને ભગવાન માનવાનું પછી ચાલું થયેલું.

હવે રોમાન્સ ની વાત કરીએ તો બાલકૃષ્ણની સાથે રાધાને જોડવી કદાચ મધ્યકાલિન લોકો માટે વધુ અનુકુળ હશે.

રાધાના અસ્તિત્વ સાથે તત્વજ્ઞાન પણ ભરડવામાં આવે છે. જો કૃષ્ણને ભગવાન માનો તો જ રાધાના નામનું અસ્તિત્વ રહે છે. અને રાધા-કૃષ્ણની રોમાન્ટીક વાતો લીલા તરીકે વર્ણવાય છે. જો કૃષ્ણ ને મહામાનવ માત્ર માનીએ તો રાધા સાથેના વર્ણનો કૃષ્ણના ગુણોને કલુશિત કરે છે. હવે એક વખત તમે કૃષ્ણને ભગવાન માની લો એટલે આ બધું માફ.

પણ આમાં કૃષ્ણભગવાન નો કંઈ વાંક નથી. તેમણે તો ધર્મની પૂનર્‌ સ્થાપના કરેલી. અને યાદવોને પૂરા દરીયા કાંઠા ઉપર રાજ કરતા કરેલા. તેથી પણી લોકોને વેપારમાં સુરક્ષા મળી હતી. પૂરા ભારતવર્ષમાં તેમનો જયજય કાર થયેલો. તેમના ભક્તોને આજની તારીખ સુધી ખબર નથી કે કૃષ્ણ ભગવાન ની મહાનતા, વિશ્વમાં અન્યત્ર કયા ગુણોથી સ્વિકાર્ય બનશે.

વિજાયતીય પ્રેમ તમને વિરહમાં કવિ બનાવે છે અને સાંનિધ્યમાં તમને શૃગાર-રસમાં ડૂબાડે છે. કામવાસનાની અતૃપ્તિ તમને તત્વજ્ઞાની બનાવે છે અને અસહ્ય અતૃપ્તિ તમને સોડાલેમન-મીક્સ બનાવે છે. સોડાનું અને લેમનનું પ્રમાણ કેટલું એ તમારા વાંચન ઉપર આધાર રાખે છે.

જો તમારામાં કલાતત્વ હોય તો તમે સારા કવિ થઇ શકો. આના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણો મારા જેવા અલ્પજ્ઞ માટે તુલસીદાસ અને પ્રેમાનંદ છે. તુલસીદાસને બાજુ પર રાખો. પ્રેમાનંદના રાધાકૃષ્ણના વર્ણનો વાંચો તો બ્લ્યુ ફિલ્મો યાદ ન આવે તો ફટ્‌ કહેજો.

બહુગામી કામવાસના સમાજની સુખાકારી અને તંદુરસ્તી માટે ખરાબ છે. પણ તે ઉપર મનુષ્યનો કેટલો કાબુ છે? આ વાત શરીર-રસાયણ-શાસ્ત્રીઓ માટે પણ ગહન સંશોધનનો વિષય છે. માણસ કદાચ ભૌતિક રીતે પોતાના ઉપર કાબુ રાખે પણ મન ઉપર કાબુ રાખવો મુશ્કેલ છે. મનની વાત જબાન ઉપર આવવાની કોશિશ કરતી હોય છે. સાહિત્યકારો ના સાહિત્ય વિષે પણ આવું જ સમજવું.

માણસ ગમે તેટલો વિદ્વાન હોય પણ તેની ઉપવાસ કરવાની ક્ષમતા કે તરસ સહન કરવાની ક્ષમતા તેના શરીરના બંધારણ ઉપર આધાર રાખે છે. શ્રેષ્ઠ રસ્તો એજ છે કે તે પોતાની ક્ષમતા વધારવાની કોશિશ કરે. આ કોશિશ ચાલુ રાખવાની ક્રિયા એ જ તેનો વિજય છે એમ માને.

પણ બધા સાહિત્યકારો આ વાત સમજી શકે તે જરુરી નથી. તેથી પ્રેમાનંદ જેવા અનેક કામ-રસ સાથે ફાલતુ એવી તત્વજ્ઞાનની વાતો જોડી પોતાની અતૃપ્તિને છૂપાવે છે.

જ્યારે ક્યાંક અતિરેક દેખાય ત્યારે અતૃપ્તિ દેખા દે છે. અને ઘણા આશ્ચર્યો સામે આવે છે.

એક કાળે દિલીપ ખાન, રાજકપુર અને દેવાનંદની ત્રીપૂટીમાં ઉત્તર ભારતીય યુવાનો વિભાજીત હતા. દિલીપ ખાન એવા હતા કે દેખાવે સામાન્ય એટલે કોઈ છોકરી સામે થી તો તેમના પ્રેમમાં પડે નહીં. પણ ફીલમમાં સાવ ઉંધું થતું હતું. તેમની ફિલમમાં હીરીબેન સામેથી તેમના પ્રેમમાં પડતી. તેથી અમુક વર્ગના યુવાનો તેમાંથી તાદાત્મ્ય સાધતા.

રાજ કપુર ભાઇ એવા હતા કે લવ કરવા આતુર, અને હીરીબેન એમના પ્રેમમાં પણ પડતા પણ પછી કોઈ સારો કે બીજો મુરતીયો મળતાં રાજકપુરભાઈને વહેતો મુકતા, અને પછી બીજા સાથે લગન કરી નાખતા. જોકે તેમને રાજકપુરભાઈ સાથે સહાનુભૂતિ રહેતી. અને રાજકપુર ભાઈની દયા સૌ કોઈ ખાતા. કદાચ પ્રેમભગ્નતાથી પીડીત કે તેવી પીડાનો કાલ્પનિક ભય રાખતા યુવાનોનો વર્ગ આ રાજકપુરભાઈ સાથે હાઈપોથેટીકલી તાદાત્મ્ય સાધતો.

દેવજીભાઈ પોતે સુંદર (ક્યારેક તેમનું ફીલ્મી નામ પણ મદન રહેતું) તેથી તેમને કન્યાઓનો ડર રહેતો નહીં અને બિન્ધાસ્ત રીતે કન્યા-હીરીબેનની પાછળ ઈવ-ટીઝર બનતા. તેથી અમુક પ્રકારનો યુવાવર્ગ અને કન્યાવર્ગ તૃપ્તિ અનુભવતો.
જો કે આ બધું મીથ્યા હતું. કદી કશું કેટલું તૃપ્ત થાય છે કે કેમ તે સંશોધનનો વિષય છે.

અજાયબીઓ તો આજે પણ ક્યાં ઓછી છે. જે હીરાભાઇઓના(એક્ટરો તો કેમ કહેવાય?)ની એક્ટીંગની કોઈ નકલ કરે ત્યારે સૌને ખબર પડી જાય ફલાણા હીરાભાઈની નકલ છે પણ તમે ફીલમનું નામ ન દઈ શકો. તો તેનો અર્થ શું થયો? તેનો અર્થ એજ થયો કે હીરાભાઈની સ્ટીરીયો ટાઈપ એક્ટીંગ છે. જો તમે હીરાભાઇનું ફીલ્મી નામ ભૂલી જાઓ પણ હીરાભાઈ યાદ રહે તો તે હિરોને ઝીરો જ કહેવાય.

અને છતાં તમે જુઓ, શુક્રવાર તેમને માટે ફીક્સ કર્યો છે તો પણ તેમની વાતો ચાલુ દિવસોમાં ફોટા સહિત આવે છે. હીરીબેનો વિષે પણ તેવું જ છે. કારણ કે જેમનું કશું જ ગણનાપાત્ર રચનાત્મક કે હકારાત્મક અનુદાન નથી અને જેમના ઉપર કોર્ટના કેસો પણ ચાલુ છે તેમના હંગ્યા-પાદ્યાના પણ સમાચારો આવે છે. આ બધું આશ્ચર્ય નથી? શું આ બધું મીથ્યા નથી? ખચિત મીથ્યા જ છે તો પણ માણસો ઉશ્કેરાટ અનુભવતા ઉંચાનીચા થાય છે.

આ ક્રિકેટ જ જુઓ. ખેલાડીઓ મેદાનમાં (પેવેલીયનમાંથી બહાર) આવે તો એમ કહેવાયા કે (નાઉ ધ ફીલ્ડર્સ આર ઇન), જ્યારે એક બેટ્સમેનના ડાંડીયા ઉડી જાય અને તે પેવેલીયનની અંદર જાય તો કહેવાય કે (હિ ઈઝ આઉટ). “સ્કોરર” કશો સ્કોર કરતો નથી. અને રનર ના ખાતામાં કશા રન ઉમેરાતા નથી. એમ્પાયરને મેદાનની બહાર કોઈ ગણતું નથી. “એક્ષસ્ટ્રા” નૃત્ય કરતી નથી. આવી તો ઘણી અસંબદ્ધ વાતો છે.

જો બેટ્સમેનોને બેટ ભેટમાં આપી શકાય તો ફુટબોલના ખેલાડીઓને ફુટબોલ ભેટ આપી શકાતો હશે એમ માનીને ફુટબોલ માટે લડતા બંને ટીમોના ખેલાડીઓને જુનાગઢના નવાબે ભેટ તરીકે એક એક ફુટબોલ આપ્યા. “જાઓ હવે એક દડા માટે અંદર અંદર લડશો નહીં.” મેરાડોનાની ટીમ હારી તેના કરતાં મને મેરાડોના દુખી થયો તેનું વધારે દુઃખ છે. શું આ બધું મીથ્યા નથી?

એક સાવ જ સીધી સાદી વાત. અને છતાં છે સાવ અટપટી. ભારત દેશ પ્રાચીન દેશ. વિદ્વત્તાના પુસ્તકોથી ભરપૂર. ઔતિહાસિક ચમત્કારોથી ભરપૂર. તાજેતરનો જ ચમત્કાર જુઓ. જે દેશના કવિ જનો પણ જે બ્રીટીશ સરકારથી અભિભૂત હતા અને જે દેશની પ્રજા કાળની અકળ લીલા થકી અભણ અને ગરીબ બની ગયેલી, તે પ્રજાને મહાત્મા ગાંધીએ જગાડી અને એક સુસ્થાપિત વિદેશી સામ્રાજ્યની વિરુદ્ધ તે પ્રજાને અહિંસક લડત માટે તૈયાર કરી અને સાથે સાથે સમાજીક પ્રણાલીઓને લલકારી, તે મહાત્માગાંધીનો ચમત્કાર નાનો સુનો હતો?

અને જુઓ આજ પ્રજા અવારનવાર છેતરાયા બાદ પણ એક જ પક્ષની એક જ કૌટુંબિક વારસાને માનતી નિસ્ફળ, દંભી અને વ્યંઢ નેતાગીરીથી છેતરાયા કરે તે ઓછા બળાપાની વાત છે?

જ્હોન હેર્સી ના “એ બેલ ફોર એડાનો” માં એક વાત આવે છે કે “એડાના” ગામના લોકોની પ્રાથમિકતા દેવળનો ઘંટ હતી. ખોરાક અને રોજી તો આવતી કાલની વાત છે.

આનંદ મૂખ્ય વસ્તુ છે. આનંદ સત્‌ છે. બીજું બધું મીથ્યા છે. જગતમાં શું મીથ્યા નથી? જગત આખું તો મીથ્યા છે. બળાપો શેનો કરવો અને શેનો ન કરવો? બસ આનંદ કરો. દરેક ક્રિયાની પાછળનો હેતુ અંતે તો આનંદ પ્રાપ્ત કરવાનો છે.

બહુ ચળ ઉપડતી હોય તો “જનતા જ એવી છે.” તેના દુર્ગુણોની વ્યાપકતા વર્ણવી દો અને “મેં કેવું સરસ કીધું… ?” એમ માની મહાનતા અનુભવો.

સાધ્યં ઈતિ સિદ્ધમ્‌

ચમત્કૃતિઃ
પૂરા એકદા પૃષ્ટવાન પદ્મયોનીં,
ધરિત્રીતલે સારભૂતં કિમસ્તિ?
ચતુર્ભિર્મૂખૈ રીત્યંવોચ્દ્વિરંચૈઃ
સ્તમાખુ સ્તમાખુ સ્તમાખુ સ્તમાખુઃ

એક વખત બ્રહ્માજીને બધા દેવતાઓએ ભેગા થૈને પૂછ્યું કે અત્યારે ધરતી ઉપર સારરુપ શુમ છે? બ્રહ્માજીના ચાર મુખોથી બોલાયું “તમાકુ તમાકુ તમાકુ તમાકુ”

શિરીષ એમ. દવે

સંયમ, કામવાસના, તુલસીદાસ, પ્રેમાનંદ, મેરાડોના, ફુટબોલ, રાધા, કૃષ્ણ, ક્રિકેટ, ફુટબોલ

Read Full Post »

Shiva & Shakti

Shiva & Shakti

રામ સીતાને કરાવી કાલયંત્રમાં યાત્રા

  

 

હાજી મોરારી બાપુએ રામસીતાને ટાઈમ મશીનમાં યાત્રાકરાવી અને ભૂતકાળમાં લઈ ગયા. એટલું જ નહીં પણ રામસીતાએ એક યુગ પાછળના ભૂતકાળમાં જઈ ભાગ પણ ભજવ્યો.

 

 

આમ તો વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે કદાચ મનુષ્યનું વિજ્ઞાન એ હદે પહોંચશે કે મનુષ્ય  ભૂતકાળને જોઈ શકશે. પણ તેમાં ભાગ ભજવી શકશે નહીં. તેઓ એ વાતમાં સર્વ સંમત છે કે મનુષ્ય ટાઈમ મશીન બનાવી શકશે ખરો અને ભૂતકાળના બનાવોનું પ્રત્યક્ષ દર્શન પણ કરી શકશે પણ તેમાં તે ભાગ નહીં લઇ શકે.

 

 

જો તમારું વાહન પ્રકાશ કરતાં પણ વધુ ઝડપથી ગતિ કરતું હોય તો તમારા નેત્ર પટ ઉપર ભૂતકાળના બનાવો વખતે નિકળેલા પ્રકાશના કિરણો ભટકાય અને તમને ભૂતકાળના બનાવોનું તાદ્રશ્ય જોવા મળે. તમે જેમ જેમ આગળ વધતા જાઓ તેમ તેમ વધુ ને વધુ દૂરના ભૂતકાળને જુઓ. પણ તમે તેમાં કુદી પડીને ભાગ ન લઈ શકો.

 

 

ભાગ લે તો શું થાય? ધારોકે રાવણનો કોઈ વંશજ ભૂતકાળમાં જાય અને રામ-રાવણનું યુદ્ધ જુએ. અને રામે જેમ વાલીને માર્યો હતો તેમ તે રાવણનો વંશજ રામને જ મારી નાખે તો શું થાય? અથવા તો રામનો કોઈ વંશજ ભૂતકાળમાં જઈ જ્યારે રાવણસીતાનું હરણ કરતો હોય ત્યારે જ રાવણને મારી નાખે તો? રામાયણનું શું થાય?

 

 

વૈજ્ઞાનિકો આવી વાતને ગ્રાન્ડફાધર્સ પેરેડૉક્સ કહે છે. એટલે કે એક વ્યક્તિ નામે રોબર્ટ ભૂતકાળમાં જઈને તેના દાદાનું ખૂન કરી નાખે તો શું થાય? રોબર્ટના દાદા કે જે રોબર્ટના પિતાના પણ પિતા છે, તેના પૂત્રનો જન્મ સંભવી ન શકે. રોબર્ટના પિતા ન જન્મી શકે. તેથી રોબર્ટ પોતે પણ જન્મી ન શકે. પણ તે તો જન્મેલો જ છે. અને તેણે તો ખૂન કર્યું છે.

 
આ કોઈ શબ્દોની રમત નથી. સીધી સાદી સમજણની વાત છે.

 

 

આપણે મૂળવાત ઉપર આવીએ.

 

રામ અને સીતાએ કેવીરીતે ટાઈમ મશીનમાં યાત્રા કરી અને દૂરના ભૂતકાળમાં ગયા અને વળી તેમાં ભાગ પણ ભજવ્યો. આમાં મોરારીબાપુનો વાંક નથી. જોકે સાવ એવું તો નજ કહી શકાય. જ્યારે અહોભાવની અંધતા તમારા મગજનો કબજો લઈલે  અને તમે ઇતિહાસમાં ક્રમવાર બનેલા બનાવો ને ઉલ્ટાસુલ્ટી કરી નાખો છો. આના પરિણામે કાળનો વિરોધાભાસ ઉત્પન્ન થાય છે. આવું થવાથી તમારી ફિલોસોફી અવિસ્વસનીય થઈ જાય છે. અને તમારા ઈતિહાસના જ નહીં પણ જ્ઞાનમાત્ર ઉપર મોટું પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ લાગી જાય છે. અથવા તો દળી દળીને ઢાંકણીમાં એવો ઘાટ થાય છે.

 

 

મોરારી બાપુના “ચ”ના ક્રમની વાતનું મૂળ શું છે? તુલસીદાસ છે. તુલસી દાસ એક ઉત્કૃષ્ટ કવિ હતા. સંસ્કૃતમાં કવિ એટલે સર્વજ્ઞાનિ થાય છે. પણ કાળક્રમે આ વ્યાખ્યા લુપ્ત થઈ. અને તેથી કરીને તુલસીદાસ ઇતિહાસમાં સર્વજ્ઞ નહીં પણ અભણ હોય તો પણ ક્ષમ્ય ગણી લેવું. તેમની મૂલવણી તે રીતે થાય. અને ગાંધીજી એ પણ એમ જ કહ્યું છે કે ઐતિહાસિક રીતે તુલસીદાસના રામાયણનું મૂલ્ય ઉકરડામાં ફેંકવા જેવું છે. પણ તેનું સાહિત્યિક અને સામાજિક મૂલ્ય અપાર છે.

 

Gandhibapu

Gandhibapu

 

ગાંધીજીને મન રામ એ દશરથનો પુત્ર અને રાવણને મારનાર રામ ન હતો, પણ તેમનો રામ દરેકના હૃદયમાં રમતો રામ છે એ એક પરમબ્રહ્મ છે.

 

Hari & Hara

Hari & Hara

 

જે ભગવાન હોય તે “મોળા” શા માટે હોય?

 

 

તુલસીદાસના રામ તો વિષ્ણુના પૂર્ણ અવતાર પણ છે અને દશરથના પુત્ર પણ છે.

 
તમે જે વ્યક્તિ ઉપર પારાવાર ભક્તિ, શ્રદ્ધા અને પૂજ્યભાવ રાખતા હો અને વળી તેને ભગવાન માનવાની હોય અને મનાવવાની પણ હોય ત્યારે તે વ્યક્તિને સર્વ ગુણ સંપન્ન, સર્વ શક્તિમાન અને સર્વજ્ઞ ચિતરવી જ પડે. હવે આવું કરવા માટે તેને કોઈ મોટા પૌરાણિક કે ઐતિહાસિક ઘટનાક્રમમાં વણી લેવો જોઇએ. કોઇ એવા બનાવના મૂળમાં તેણે યોગદાન આપવું જ જોઇએ. તો પછી ફેકોં ને એક પ્રક્ષેપ.

 

 

આમ તો શ્રી કૃષ્ણના ભક્તો, શ્રી કૃષ્ણની કોઈ વાતમાં મોળાશ રાખતા નથી. પણ તેમને મહાભારતના કૃષ્ણ કરતાં ગોકુળના કૃષ્ણ વધુ પસંદ પડે છે. કારણ કે વયસ્ક કૃષ્ણની વાત કરીએ તો ગીતાની વાત કરવી કરવી પડે અને ભેજાનું દહીં કરવું પડે. તેના બદલે બાલકૃષ્ણની વાત સારી. એ … ય …  ગોપીઓ અને તેની લીલા …  અને રાધા …અને … માખણ …  મટુકીઓ … છેડછાડ … રંગીન હોળીઓ … અને કલરફુલ વાતો …. આપણા મનની બધી જ   રોમાંચક એષણાઓનું તાદાત્મ્ય કરી શકાય. આવું બધું હોય એટલે ઈતિહાસની ઘટનાક્રમની કડીઓને આઘી પાછી કરવાનો સમય ન રહે. બહુબહુ તો બાળ લીલામાં બધાને દર્શન કરવાના પ્રસંગોનો પ્રક્ષેપ કરી દેવો.

 

Rama the Great

Rama the Great

 

પણ એ વાત જવા દો. આપણી વાત છે રામની. અને તે પણ તુલસીદાસ અને મોરારીદાસના રામની. તુલસીદાસને થયું મારા ભગવાન પણ “મોળા” શા માટે? એ પણ સોળે કળાએ સંપૂર્ણ પૂર્ણાવતાર બનાવવા જોઇએ.

 

 

રામને વિષ્ણુના અવતાર માનવાનું બહુ મોડું ચાલુ થયેલ. વાયુ પુરાણના જુના પાઠમાં રામને વિષ્ણુના અવતાર માનવામાં આવ્યા નથી. રામ વિષે એક જ વાક્ય છે કે દશરથના તે પરાક્રમી પુત્રે લંકાના રાજા રાવણને યુદ્ધમાં હરાવ્યો. વાત પૂરી.

 

 

વાયુ પુરાણના આ જ જુના પાઠમાં શ્રી કૃષ્ણને જોકે વિષ્ણુના અવતાર માનવામાં આવ્યા છે પણ તેમના વિષે ફક્ત શ્યમંતક મણી ચોરાઈ જવાનું જે આળ આવેલું તે તેમણે કેવીરીતે દૂર કર્યું તે વાતને જ મહત્વ ની ગણી તેનો એક પૅરાગ્રાફ લખ્યો છે. કૃષ્ણને લગતી કોઇ દૈવી વાતો લખી નથી. વસુદેવના બધા પુત્રોના નામ આપ્યા છે. અને કંસ તેમને ઠીક ઠીક મોટા થયા પછી યુદ્ધ કરી મારી નાખતો હતો. એટલે વસુદેવ પોતાના પુત્ર કૃષ્ણ ને તેમના મિત્ર નંદને ઘરે મુકી આવે છે.

 

 

આ વાયુપુરાણની સંસ્કૃતભાષા “પાણીની”એ વ્યાકરણ રચ્યું એ પહેલાંની સંસ્કૃતભાષા છે. વાયુપુરાણમાં બુદ્ધભગવાન વિષે કશો ઉલ્લેખ નથી. જોકે આ પુરાણમાં પાછળથી ઉમેરણ થયાં છે અને પ્રકાશકોએ તે વિષે ફુટ-નોંધ આપીને દર્શાવ્યું છે.

 

 

કુલ અઢાર પુરાણ છે. વાયુપુરાણ શિવજીને મુખ્ય આરાધ્ય દેવ માનીને લખાયેલા દશ પુરોણોમાનું એક છે અને કદાચ પ્રથમ પણ હોઇ શકે.

 

Maha Mrityunjaya

Maha Mrityunjaya

अष्टादश पुराणेषु, दशभीः गीयते शिवः
चतुर्भीः गीयते विष्णुः द्वाभ्यां शक्ति च विघ्नपः

 

પુરાણ અઢારમાંના તો દશ સ્તવે છે શિવજીને,
ચાર સ્તવે છે વિષ્ણુને તે તો, બબ્બે શક્તિ ગણેશને

 

 

શિવની ઉપાસના મૂળ અગ્નિની ઉપાસનામાંથી નીપજી છે. તેવીજ રીતે વિષ્ણુની ઉપાસના સૂર્યની ઉપાસનામાંથી નીપજી છે. અગ્નિ, રુદ્ર અને શિવની એકરુપતા વિષે ભારતીય તત્વવેત્તઓને કશો વિસંવાદ કે વિરોધ લાગ્યો નથી. જુના ઉપનિષદોને અને જુના પુરાણ વાયુ પુરાણને વાંચવાથી વેદિક સંસ્કૃતિ, સરસ્વતિ સંસ્કૃતિ અને પૌરાણિક સંસ્કૃતિની એકસૂત્રતા નજરે પડે છે.

 

 

હવે આ શિવ કોણ છે? શિવનું સ્વરુપ એક રુપક છે. ઋગવેદ વાક્ય પ્રમાણે પહેલાં કશું જ ન હતું. દેવો પણ ન હતા અને બ્રહ્માણ્ડ પણ નહતું. અને પછી તે બ્રહ્મમાં થી અગ્નિ સર્વ પ્રથમ ઉત્પન્ન થયો. તે બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થયો તેથી તે બ્રાહ્મણ (બ્રાહ્મણ જાતિ નહીં સમજવી) કહેવાયો. આ અગ્નિ વૈશ્વાનર છે. એટલે કે બ્રહ્માણ્ડરુપી પુરુષ છે. તે વિશ્વ દેવ રુદ્ર છે. તે જ્યોતિર્મય છે. અને આ જ્યોતિર્મય રુદ્ર છે. રુદ્રનું શરીર અગ્નિનું બનેલું છે. रुद्रस्य तनुः अग्निः

 

Bharga Deva

Bharga Deva

 

ઋગવેદમાં વાસ્તવમાં જુદાજુદા દેવોને વિશ્વદેવના એક અંશ તરીકે ઉપાસવામાં આવ્યા છે. વિશ્વદેવ એ રુદ્ર છે. રુદ્ર અગીયાર છે પણ જ્ઞાનિઓ જાણે છે કે તે એક જ છે. રુદ્ર આઠ વસુઓમાં જુદા જુદા નામે વસે છે. સૂર્યમાં તે રુદ્રના નામે વસે છે.

 

 

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં કદાચ આકાશીય યંત્રશાસ્ત્ર નો વિકાસ થયો નહતો તેથી સૂર્યને વિશ્વનું કેન્દ્ર માનેલ. અને તે હિરણ્યગર્ભ (સૂર્ય) માંથી વિશ્વ અને તેના પદાર્થો ઉત્પન્ન થયા.

 

 

આ બધી ઈશ્વરની વાતો છે. રુદ્ર એ ઈશ્વર છે. સૂર્ય એ ભગવાન છે. મૂઠી ઉંચેરા માનવીને કે વ્યક્તિત્વને સૂર્યનો અવતાર ગણવામાં આવતો. એટલેકે ભગવાન માનવામાં આવતા. સૂર્ય કે જે જગતનું પાલન કરે છે. જ્યારે આ સૂર્ય પૂષ્ય નક્ષત્રમાં હોય છે ત્યારે પૃથ્વીના જીવો ખાસ કરીને માણસો ઠંડીથી થરથરતાં હોય છે. ત્યારે તેમને સૂર્યનું મહત્વ સમજાય છે. આ સૂર્યને વિષ્ણુ ના નામથી ઓળખાય છે. એટલે મહામાનવોમાંના કેટલાકને સૂર્યનો (વિષ્ણુનો) અવતાર માનવામાં આવતો એવી પ્રણાલી હતી. આ પ્રણાલી વિશ્વવ્યાપી હતી. ઈજીપ્તમાં પણ રાજાઓ વિષે આ માન્યતા પ્રચલિત હતી. જાપાનમાં આજની તારીખમાં પણ આ માન્યતા છે.

 

 

પણ વેદોમાં અવતારવાદ ને માન્યતા નથી. પુનર્જન્મને પણ માન્યતા નથી. સ્વર્ગ અને નર્કને પણ માન્યતા નથી. ભૂત પ્રેત પણ માન્ય નથી. ભવિષ્યમાટેની આગાહીઓ પણ માન્ય નથી.

આત્મા અમર છે ખરો. પણ તે પોતાના (સંતાનોના સ્વરુપે) ફરજંદોના સ્વરુપે અમર છે.

સ્વપ્ન કશી આગાહી કરતું નથી. તમે તમારી વિતેલી જીંદગીમાં જે કંઈ જોયું હોય અને વિચાર્યું હોય  તેનું તેમાં અસ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ હોય છે.

 

 

વિશ્વનો દરેક કણ સજીવ છે. જે નાનામાં નાનો છે તે પરમ કણ (સુપર સ્ટ્રીંગ કે સુપર મેમ્બ્રેન), સૌથી મોટામાં મોટા એટલે કે બ્રહ્માણ્ડ તે સૌમાં ઈશ્વર છે. “ઈશાવાસ્યમ્‌ ઈદં સર્વમ્‌”.

 

 

આ પરમ કણ નો ગુણ આકર્ષણ છે. અને આ ગુણ એ “શક્તિ” છે. તે જ આત્મા છે. અને તેનો સમુચ્ચય પરમાત્મા છે. તે જ બ્રહ્માણ્ડ છે, તે જ ઈશ્વર છે અને તેજ વિશ્વદેવ છે તેજ રુદ્ર છે અને તેજ અગ્નિ છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં આ તત્વ જ્ઞાન હતું. અને આને બ્રાહ્મણ ધર્મ કહેવાતો.

 

 

પણ કાળક્રમે પુરાણોનો ઉદય થયો. પુરાણોનો મૂળ હેતુ ઈતિહાસ છે. પણ તેને રસપ્રદ બનાવવા તેમાં દેવો, ઈશ્વર, ભગવાન અને ચમત્કારોને ઉમેરવામાં આવ્યા. રુપકો અને દંતકથાઓ અને ઉપદેશો પણ નાખ્યા. કવિત્વ અને રોમાંચ પણ નાખ્યા.વળી એમાં અવતારવાદ આવ્યો. ક્યારેક એવું લાગ્યું કે આ બોડી બામણીનું ખેતર તો નથી?  દયાનંદ સરસ્વતીએ પુરાણો ઉપર આક્રોષ ઠાલવ્યો છે.

 

 

હવે જ્યારે તમે અવતાર વાદ ઉપર જાઓ એટલે કે માણસને ભગવાન બનાવો એટલે ઘણી મુશ્કેલીઓ ઉત્પન્ન થાય.

 

 

માણસ મર્યાદિત શક્તિવાળો છે. એટલે માનવીય મર્યાદા આપણા ભગવાનમાં આવે. હવે ભક્તોએ તેનો જવાબ શોધવો પડે. એક જુઠને છૂપાવવા અનેક જુઠ ઉમેરવા પડે. એટલે બીજા પ્રશ્નો અને વિસંવાદો ઉભા થાય. તેના સમાધાન માટે ગલાતલ્લા અને વિતંડાવાદ કરવો પડે. તર્કહીન વાતો કરવી પડે. તમારા અંધભક્તો તો બુદ્ધિને ઝાડ ઉપર મુકીને આવ્યા હોય એટલે તેઓને તો તમારી વાતો ગ્રાહ્ય બને. પણ જેઓ તમારા વિરોધીઓ છે તેમને તમારી વાતો તર્કહીન લાગે અને તે ગ્રાહ્ય ન બને. તમારી વાતોની તેઓ મજાક ઉડાવે અને તમારુ બધું લખેલું દંતકથાઓ છે, કશું ઐતિહાસિક નથી અને બધું અસત્ય છે.

 

 

ભારતીય ધર્મ વિષે પણ આવું જ થયું છે. રામ અને કૃષ્ણને પરમાત્મા માન્યા એટલે તેમાં ચમત્કારો ઉમેરવા પડ્યા. ચમત્કારો ઉમેર્યા એટલે બીજાઓ માટે (મુસ્લિમ અને ખ્રીસ્તી લોકો માટે)અગ્રાહ્ય બન્યા. તેમને માટે તમે મજાક બન્યા. તમારા ઐતિહાસિક મહામાનવો દંતકથા થઇ ગયા અને તેમણે તેમનું અસ્તિત્વ ગુમાવ્યું. તમારા મહાપુરુષો ધર્મનો વિષય થૈ ગયા. તમે કહ્યું ધર્મ એ શ્રદ્ધાનો અને આસ્થાનો વિષય છે.

 

 

પણ ભાઇ તમારો સનાતન ધર્મ શ્રદ્ધાનો અને આસ્થાનો નથી. ભારતીય પ્રણાલી એ રહી છે કે તમે જો સત્ય, ઈશ્વર અને આત્માનું તત્વજ્ઞાન ફાડતા હો તો તે વાતને તાર્કિક ચર્ચાનો વિષય પરાપૂર્વથી ગણવામાં આવ્યો છે. આદિશંકરાચાર્યે પોતાના ટાંટીયા પોતાના અદ્વૈતના પ્રસાર માટે ઘસી નાખેલા. તેમની મહેનત ઉપર તમે શા માટે પાણી ફેરવો છો?

 

 

હવે જુઓ. તુલસીદાસે શું કર્યુ? મહામાનવ રામ પિતાના વચનની આબરુ રાખવા વનમાં ગયા. સીતા પણ સાથે ગઈ. રામના ભાઇએ સુપર્ણખાનું ઈવટીઝીંગ કર્યું. એટલે સુપર્ણખા ખીજાઈ અને મારવા દોડી. લક્ષ્મણે તેનું નાક કાપી નાખ્યું. એટલે તેનો ભાઇ રાવણ રામની બૈરી સીતાને ઉપાડી ગયો.

 
હવે પોતાની સ્ત્રીને શોધવી ક્યાં?
રામ દુઃખી દુઃખી થઇ ગયા.

 
કોઇ એક રામાયણની વાતમાં એવું આવે છે કે રામને હતાશામાંથી બહાર કાઢવા માટે શિવજી આવે છે. જેમ મહાભારત યુદ્ધના સમયે અર્જુન પોતાના બાંધવોને મારવાના છે તે વિચારીને હતાશા અનુભવે છે ત્યારે કૃષ્ણ ભગવાન તેને ગીતાનો બોધપાઠ આપે છે, તેવી રીતે શિવજી રામને ઉપદેશ આપે છે. આ ઉપદેશને શિવ-ગીતા કહેવાય છે. પણ આ એક પ્રક્ષેપ છે. આ પ્રક્ષેપ તુલસીદાસને પસંદ ન હતો. કારણ કે રામ તો વિષ્ણુના અવતાર હતા. તેમને વળી પાનો ચઢાવવાની જરુર શેની પડે!

 

 

તો પછી આ બધું શું છે? અરે ભાઈ આતો બધી રામભગવાનની લીલા છે. રામને વનમાં જવાનું થયું એટલે મૂળ લક્ષ્મી રુપી સીતા તો વૈકુણ્ઠમાં પાછા સિધાવી ગયા. રામ સાથે જે રહ્યાં એ તો છાયારુપી સીતા રહ્યા. બાકી રાવણની શું દેન છે કે મહામાયા સીતાનું હરણ કરી શકે? રામે પણ લીલા જ કરી છે.

હવે તુલસીદાસે શું કર્યું?

 

 

શિવજીના પૂર્વ પત્ની સતી હતાં. સતીને થયું મારો પતિ તો મહાદેવ છે. તે રામના શું કામ ગુણગાન ગાય છે?

 

 

સતી રામની પરીક્ષા કરવા સીતાનું રુપ ધારણ કરે છે. અને રામની પાસે જાય છે. હવે તુલસીદાસના રામ તો સાક્ષાત વિષ્ણુ ભગવાનના પૂર્ણ અવતાર છે. રામ તો સીતાના રુપમાં રહેલાં સતીને ઓળખી જાય છે અને તેમને વંદન કરે છે.

 

 

સતીજી ભોઠાં પડીને પાછા કૈલાસ જતાં રહે છે. શિવજીને આ વાત ની ખબર પડે છે. શિવજીએ જોકે વાયુ પુરાણમાં આમ કહ્યું છે. શિવજી એક સમયે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને સમગ્ર દેવગણને એમ કહે છે કે “ભક્તોનો ભગવાન, ભક્તિ અને ભક્ત પણ હું જ છું … ભોજન કરનાર પણ હું જ છું, ભોજ્ય અને ભોજન પણ હું જ છું …” આવું  કહેનાર શિવજીને  હવે તુલસીદાસના રામાયણમાં પોતાની પત્ની સતી ઉપર ખોટું લાગી જાય છે. એટલે તેઓ સતીનો ત્યાગ કરે છે.

 

 

સતી ઉદ્વિગ્ન મને, પોતાના પિતા દક્ષ પ્રજાપતિને ઘરે જાય છે. ત્યાં દક્ષ પ્રજાપતિએ  એક યજ્ઞનું આયોજન કર્યું હોય છે. પણ શિવજીને આમંત્રણ ન હોવાથી સતીને પોતાના પિતા ઉપર ખોટું લાગે છે. અને સતીજી યજ્ઞના કુંડમાં પોતાની આહુતિ આપી દે છે.

 

 

આ સતી ના પિતા દક્ષ કોણ હતા? દક્ષ પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીના માનસ પુત્ર હતા. તેમણે પોતાની પુત્રી સતીને શિવ સાથે વરાવેલી.

 

 

કાળક્રમ જુઓઃ
અસુરોનું જોર વધી જતાં દેવોને ત્રાસ થયો. અસુરોને હરાવવા માટે દેવોને એક નેતાની જરુર હતી. અને તે શિવનો પુત્ર જ હોઈ શકે. હવે શિવને તો પત્ની હતી નહીં. તેથી પાર્વતી સાથે તેમનો વિવાહ કરવામાં આવ્યો. અને કાર્તિકેયનો જન્મ થયો. આ કાર્તિકેય દેવોનો સેનાપતિ થયો. અને દેવોએ વિજય મેળવ્યો. કાર્તિકેય ગણેશના મોટાભાઇ હતા.

 

SadaShiva

SadaShiva

 

સહસ્રાર્જુન નામે એક બળવાન રાજા થયો. તેણે જમદગ્નિ ઋષિ સાથે બળજબરી કરી. એટલે જમદગ્નિના પુત્ર પરશુરામે સહસ્રાર્જુનનો વધ કર્યો. અને બીજા ઉદ્દંડ એવા ૨૧ રાજાઓને પણ મારી નાખ્યા.

 

 

Kartikeya

Kartikeya

એક વાર તેઓ કૈલાસ ગયા ત્યારે તેમને ગણેશે રોક્યા. એટલે તેમણે ગણેશ સાથે યુદ્ધ કર્યું. તેમાં ગણેશજીનો એક દાંત તુટી ગયો. ત્યારથી ગણેશ એકદંત કહેવાયા. પછી શિવજીએ પાર્વતીને કહ્યું કે પરશુરામ પણ આપણા પુત્રતુલ્ય જ છે. માટે તેમને માફ કરી દેવાય. સહસ્રાર્જુન પછી તો કેટલાય વિસુ રાજાઓ થઇ ગયા. અને પછી રામચંદ્રજીના પિતા દશરથ રાજા થયા.

 

Ganesha

Ganesha

 

દશરથ રાજા થયા ત્યારે પાર્વતીજી વિદ્યમાન હોવાજ જોઇએ અને હતા જ. અને ગણેશજી પણ વિદ્યમાન હતા. તો હવે વનમાં ગયેલા રામને ભઠાવવા સતિ ક્યાંથી આવ્યા? આનો અર્થ તો એવો જ થાય કે તુલસીદાસજી રામને ટાઇમ મશીનમાં બેસાડીને પહેલા ચરણના સતયુગમાં લઈ ગયા.

ટૂંકમાં જ્યારે ભક્ત અહોભાવમાં ભાન ભૂલી જાય છે ત્યારે આવા હાસ્યાસ્પદ ાને લજ્જાસ્પદ ગોટાળાઓ સર્જાય છે.૧૮૫૭ના બનેલા બનાવની ૧૯૫૭ના કોઇ એક બનાવ ઉપર અસર પડે. પણ ૧૯૫૭માં બનેલો બનાવ ૧૮૫૭ ઉપર અસર ન કરે.

 

 

તુલસીદાસને ઈતિહાસનું અજ્ઞાન હોય તે સમજી શકાય તેમ છે. પણ મોરારીદાસ કે જેને લોકો આધુનિક કક્ષાના સંત માનવામાં આવે છે તેમણે આવા ભક્તિના અતિરેકમાં આવી પુરાણોના પ્રતિકાત્મક દંત કથામાં ભાગ લેતા ઈશ્વરની બુરાઇ ન કરવી જોઇએ.

 

 

શિવ એ ઈશ્વર છે. અને તેમનું સ્વરુપ અને કથાઓ પ્રતિકાત્મક છે. પણ મોરારીદાસ તો કૈલાસ માનસરોવર જઈને પણ ઈશ્વરની બુરાઈ કરી આવ્યા.

 

 

ભાઇ મોરારીદાસ તમે ગુરુદ્વારામાં જઈને તુલસીદાસની રામાયણ કરી આવો તો ખરા. શિખભાઈઓ તમને ત્યાં રામનો ફોટો પણ મુકવા નહીં દે. ગુરુદ્વારામાં ગુરુગ્રંથસાહેબ જ સર્વોચ્ચ  છે. તેવી રીતે કૈલાસ માનસરોવર કે બધા જ્યોતિર્લિંગોમાં અને શિવ મંદિરોમાં ઈશ્વર જ (શિવ જ) સર્વોચ્ચ છે.

 

 

માણસને માણસ જ રહેવા દો. માણસને ભગવાન કે ઈશ્વર બનાવી ભગવાનનું કે ઇશ્વરનું અવમુલ્યન ન કરો.

 

 

આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિ અને તેનું તત્વજ્ઞાન એ શ્રદ્ધા કે આસ્થાનો વિષય નથી. આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિ અને તેનું તત્વજ્ઞાન એ બુદ્ધિગમ્ય છે. અને તેથી બુદ્ધિને અને તર્કને વિશ્વસનીય હોય તેવી જ વાતો કરો.

 

 

કૃષ્ણ અને રામના વ્યક્તિત્વ ઘણાજ મહાન હતા. તેમના ચમત્કારોની બાદબાકી કરશો તો પણ તેમનું વ્યક્તિત્વ અકબંધ રહે છે. ચમત્કારો કોઇ  કરી શકતું નથી અને કોઇએ ચમત્કારો કર્યા નથી અને કરી શકશે નહીં. ભારતીય તત્વજ્ઞાન આમ જ કહે છે. તે કર્મના સિદ્ધાન્તમાં માને છે. અને જગતના બધા દેશોનું ન્યાય તંત્ર પણ આજ વાત માને છે. જગતનો સુજ્ઞ સમાજ પણ કર્મના સિદ્ધાંતને જ અનુરુપ રાજ્ય બંધારણ બનાવે છે.

 

 

ચમત્કૃતિઃ

 

રમણભાઈ નિલકંઠની “ડૉન કિહોટે એન્ડ સાંકોપાન્જાની” ગુજરાતી આવૃતિ જેવી “ભદ્રંભદ્ર” નવલકથામાં  પણ ભદ્રંભદ્રની આવી હાલત થાય છે.  ભદ્રંભદ્રના એક ઐતિહાસિક ક્રમમાં કરેલા ગોટાળાને જ્યારે શાન્તારામ તેમના ધ્યાન ઉપર લાવે છે ત્યારે ભદ્રંભદ્ર, શાન્તારામને ઠંડે કલેજે જવાબ આપે છે કે “દેવોને કાળનું બંધન હોતું નથી.”

 

શિરીષ મો. દવે

 

 

ટેગઃ ટાઇમ મશીન, સીતા રામ, તુલસીદાસ, મોરારીદાસ, વાયુ પુરાણ, અગ્નિ રુદ્ર વિશ્વદેવ શિવ, સૂર્ય વિષ્ણુ, દક્ષ સતી, પાર્વતી

Read Full Post »

સુજ્ઞ જનોએ બળાપો કરવો કે નહીં?

રામ અને કૃષ્ણ ભગવાનની વાત જાણે સમજ્યા. રામાયણના રામ ચરિત્ર (રામચરિત માનસ્‌ પુસ્તક નહીં) માંથી ચમત્કારો બાદ કરી નાખીએ તો પણ રામનું વ્યક્તિત્વ મુઠી ઉંચેરું રહે છે. કૃષ્ણ ભગવાન વિષે પણ એમ જ કહેવાય. સીતાજીનો તો ત્યાગ પણ હતો. રાણી તરીકેનું સુખ ભોગવવાનો હક્ક રાખ્યો તો સામાજીક પ્રણાલીઓને કારણે રામે કરેલો ત્યાગ પણ સહન કર્યો. પણ રાધાનું શું?

રાધા વિષે કોઈ કશું જાણતું નથી. મૂળ ભાગવત કદાચ મૌન છે. બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણ કે બીજે ક્યાંક વાચેલું કે રાધા, કૃષ્ણની મામી હતી. શિશુ કૃષ્ણ ને જોઇ ને તેની કામવાસના જાગી ઉઠી. કૃષ્ણ ભગવાન, ભગવાન હોવાથી તે જાણી ગયા. અને તેમણે પુખ્ત સ્વરુપ ધારણ કર્યું. ૬૪ પ્રકારની કામલીલા કરીને રાધાને તૃપ્ત કરી.

આમ તો ઈશ્વરની વાત કરવી એટલે ઈશ્વર એક જ સત્‌ છે. બીજું બધું મીથ્યા છે. પણ આવા ઈશ્વરમાં કોને રસ પડે? આપણે જ્ઞાની છીએ એટલે લોકોને શું ગમશે અને શું નહીં ગમે તેનો પણ ખ્યાલ રાખવો પડે. અને એ આપણું કર્તવ્ય છે.

પણ એક બીજી વાત પણ છે. આપણે અતૃપ્ત પણ છીએ. આપણે જ્ઞાની છીએ અને કેટલા જ્ઞાની છીએ તે તો આપણને જ ખબર છે. આપણા શ્રોતાઓને આપણા અજ્ઞાનની ખબર ન પડવી જોઈએ અને આપણો આર્થિક કે ખ્યાતિ નો ધંધો ચાલવો જોઈએ.

અતૃપ્તની થોડી ઘણી તૃપ્તિ માટે ભગવાનની વાતોમાં થોડો રોમાન્સ પણ લાવીએ તો કદાચ સોનામાં સુગંધ ભળશે.

કદાચ રાધાનું પાત્ર આરીતે ઉમેરાયું હોય. વૈષ્ણવી પુરાણો અને ખાસ કરીને મોટા ભાગના પુરાણોમાં મોટા ભાગના ઉમેરણો ઉત્તર-પ્રાચીન થી પૂર્વ-મધ્યકાલીન સમય સુધી થતાં રહેલા.

કૃષ્ણ ભગવાન તેમના સમયમાં પણ લોક પ્રિય હતા. અને તેમને ભગવાન માનવાનું મોડામાં મોડું ઈ.પૂ. ૪૦૦ વર્ષ થી તો ચાલું હતું જ. રામને ભગવાન માનવાનું પછી ચાલું થયેલું.

હવે રોમાન્સ ની વાત કરીએ તો બાલકૃષ્ણની સાથે રાધાને જોડવી કદાચ મધ્યકાલિન લોકો માટે વધુ અનુકુળ હશે.

રાધાના અસ્તિત્વ સાથે તત્વજ્ઞાન પણ ભરડવામાં આવે છે. જો કૃષ્ણને ભગવાન માનો તો જ રાધાના નામનું અસ્તિત્વ રહે છે. અને રાધા-કૃષ્ણની રોમાન્ટીક વાતો લીલા તરીકે વર્ણવાય છે. જો કૃષ્ણ ને મહામાનવ માત્ર માનીએ તો રાધા સાથેના વર્ણનો કૃષ્ણના ગુણોને કલુશિત કરે છે. હવે એક વખત તમે કૃષ્ણને ભગવાન માની લો એટલે આ બધું માફ.

પણ આમાં કૃષ્ણભગવાન નો કંઈ વાંક નથી. તેમણે તો ધર્મની પૂનર્‌ સ્થાપના કરેલી. અને યાદવોને પૂરા દરીયા કાંઠા ઉપર રાજ કરતા કરેલા. તેથી પણી લોકોને વેપારમાં સુરક્ષા મળી હતી. પૂરા ભારતવર્ષમાં તેમનો જયજય કાર થયેલો. તેમના ભક્તોને આજની તારીખ સુધી ખબર નથી કે કૃષ્ણ ભગવાન ની મહાનતા, વિશ્વમાં અન્યત્ર કયા ગુણોથી સ્વિકાર્ય બનશે.

વિજાયતીય પ્રેમ તમને વિરહમાં કવિ બનાવે છે અને સાંનિધ્યમાં તમને શૃગાર-રસમાં ડૂબાડે છે. કામવાસનાની અતૃપ્તિ તમને તત્વજ્ઞાની બનાવે છે અને અસહ્ય અતૃપ્તિ તમને સોડાલેમન-મીક્સ બનાવે છે. સોડાનું અને લેમનનું પ્રમાણ કેટલું એ તમારા વાંચન ઉપર આધાર રાખે છે.

જો તમારામાં કલાતત્વ હોય તો તમે સારા કવિ થઇ શકો. આના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણો મારા જેવા અલ્પજ્ઞ માટે તુલસીદાસ અને પ્રેમાનંદ છે. તુલસીદાસને બાજુ પર રાખો. પ્રેમાનંદના રાધાકૃષ્ણના વર્ણનો વાંચો તો બ્લ્યુ ફિલ્મો યાદ ન આવે તો ફટ્‌ કહેજો.

બહુગામી કામવાસના સમાજની સુખાકારી અને તંદુરસ્તી માટે ખરાબ છે. પણ તે ઉપર મનુષ્યનો કેટલો કાબુ છે? આ વાત શરીર-રસાયણ-શાસ્ત્રીઓ માટે પણ ગહન સંશોધનનો વિષય છે. માણસ કદાચ ભૌતિક રીતે પોતાના ઉપર કાબુ રાખે પણ મન ઉપર કાબુ રાખવો મુશ્કેલ છે. મનની વાત જબાન ઉપર આવવાની કોશિશ કરતી હોય છે. સાહિત્યકારો ના સાહિત્ય વિષે પણ આવું જ સમજવું.

માણસ ગમે તેટલો વિદ્વાન હોય પણ તેની ઉપવાસ કરવાની ક્ષમતા કે તરસ સહન કરવાની ક્ષમતા તેના શરીરના બંધારણ ઉપર આધાર રાખે છે. શ્રેષ્ઠ રસ્તો એજ છે કે તે પોતાની ક્ષમતા વધારવાની કોશિશ કરે. આ કોશિશ ચાલુ રાખવાની ક્રિયા એ જ તેનો વિજય છે એમ માને.

પણ બધા સાહિત્યકારો આ વાત સમજી શકે તે જરુરી નથી. તેથી પ્રેમાનંદ જેવા અનેક કામ-રસ સાથે ફાલતુ એવી તત્વજ્ઞાનની વાતો જોડી પોતાની અતૃપ્તિને છૂપાવે છે.

જ્યારે ક્યાંક અતિરેક દેખાય ત્યારે અતૃપ્તિ દેખા દે છે. અને ઘણા આશ્ચર્યો સામે આવે છે.

એક કાળે દિલીપ ખાન, રાજકપુર અને દેવાનંદની ત્રીપૂટીમાં ઉત્તર ભારતીય યુવાનો વિભાજીત હતા. દિલીપ ખાન એવા હતા કે દેખાવે સામાન્ય એટલે કોઈ છોકરી સામે થી તો તેમના પ્રેમમાં પડે નહીં. પણ ફીલમમાં સાવ ઉંધું થતું હતું. તેમની ફિલમમાં હીરીબેન સામેથી તેમના પ્રેમમાં પડતી. તેથી અમુક વર્ગના યુવાનો તેમાંથી તાદાત્મ્ય સાધતા.

રાજ કપુર ભાઇ એવા હતા કે લવ કરવા આતુર, અને હીરીબેન એમના પ્રેમમાં પણ પડતા પણ પછી કોઈ સારો કે બીજો મુરતીયો મળતાં રાજકપુરભાઈને વહેતો મુકતા, અને પછી બીજા સાથે લગન કરી નાખતા. જોકે તેમને રાજકપુરભાઈ સાથે સહાનુભૂતિ રહેતી. અને રાજકપુર ભાઈની દયા સૌ કોઈ ખાતા. કદાચ પ્રેમભગ્નતાથી પીડીત કે તેવી પીડાનો કાલ્પનિક ભય રાખતા યુવાનોનો વર્ગ આ રાજકપુરભાઈ સાથે હાઈપોથેટીકલી તાદાત્મ્ય સાધતો.

દેવજીભાઈ પોતે સુંદર (ક્યારેક તેમનું ફીલ્મી નામ પણ મદન રહેતું) તેથી તેમને કન્યાઓનો ડર રહેતો નહીં અને બિન્ધાસ્ત રીતે કન્યા-હીરીબેનની પાછળ ઈવ-ટીઝર બનતા. તેથી અમુક પ્રકારનો યુવાવર્ગ અને કન્યાવર્ગ તૃપ્તિ અનુભવતો.
જો કે આ બધું મીથ્યા હતું. કદી કશું કેટલું તૃપ્ત થાય છે કે કેમ તે સંશોધનનો વિષય છે.

અજાયબીઓ તો આજે પણ ક્યાં ઓછી છે. જે હીરાભાઇઓના(એક્ટરો તો કેમ કહેવાય?)ની એક્ટીંગની કોઈ નકલ કરે ત્યારે સૌને ખબર પડી જાય ફલાણા હીરાભાઈની નકલ છે પણ તમે ફીલમનું નામ ન દઈ શકો. તો તેનો અર્થ શું થયો? તેનો અર્થ એજ થયો કે હીરાભાઈની સ્ટીરીયો ટાઈપ એક્ટીંગ છે. જો તમે હીરાભાઇનું ફીલ્મી નામ ભૂલી જાઓ પણ હીરાભાઈ યાદ રહે તો તે હિરોને ઝીરો જ કહેવાય.

અને છતાં તમે જુઓ, શુક્રવાર તેમને માટે ફીક્સ કર્યો છે તો પણ તેમની વાતો ચાલુ દિવસોમાં ફોટા સહિત આવે છે. હીરીબેનો વિષે પણ તેવું જ છે. કારણ કે જેમનું કશું જ ગણનાપાત્ર રચનાત્મક કે હકારાત્મક અનુદાન નથી અને જેમના ઉપર કોર્ટના કેસો પણ ચાલુ છે તેમના હંગ્યા-પાદ્યાના પણ સમાચારો આવે છે. આ બધું આશ્ચર્ય નથી? શું આ બધું મીથ્યા નથી? ખચિત મીથ્યા જ છે તો પણ માણસો ઉશ્કેરાટ અનુભવતા ઉંચાનીચા થાય છે.

આ ક્રિકેટ જ જુઓ. ખેલાડીઓ મેદાનમાં (પેવેલીયનમાંથી બહાર) આવે તો એમ કહેવાયા કે (નાઉ ધ ફીલ્ડર્સ આર ઇન), જ્યારે એક બેટ્સમેનના ડાંડીયા ઉડી જાય અને તે પેવેલીયનની અંદર જાય તો કહેવાય કે (હિ ઈઝ આઉટ). “સ્કોરર” કશો સ્કોર કરતો નથી. અને રનર ના ખાતામાં કશા રન ઉમેરાતા નથી. એમ્પાયરને મેદાનની બહાર કોઈ ગણતું નથી. “એક્ષસ્ટ્રા” નૃત્ય કરતી નથી. આવી તો ઘણી અસંબદ્ધ વાતો છે.

જો બેટ્સમેનોને બેટ ભેટમાં આપી શકાય તો ફુટબોલના ખેલાડીઓને ફુટબોલ ભેટ આપી શકાતો હશે એમ માનીને ફુટબોલ માટે લડતા બંને ટીમોના ખેલાડીઓને જુનાગઢના નવાબે ભેટ તરીકે એક એક ફુટબોલ આપ્યા. “જાઓ હવે એક દડા માટે અંદર અંદર લડશો નહીં.” મેરાડોનાની ટીમ હારી તેના કરતાં મને મેરાડોના દુખી થયો તેનું વધારે દુઃખ છે. શું આ બધું મીથ્યા નથી?

એક સાવ જ સીધી સાદી વાત. અને છતાં છે સાવ અટપટી. ભારત દેશ પ્રાચીન દેશ. વિદ્વત્તાના પુસ્તકોથી ભરપૂર. ઔતિહાસિક ચમત્કારોથી ભરપૂર. તાજેતરનો જ ચમત્કાર જુઓ. જે દેશના કવિ જનો પણ જે બ્રીટીશ સરકારથી અભિભૂત હતા અને જે દેશની પ્રજા કાળની અકળ લીલા થકી અભણ અને ગરીબ બની ગયેલી, તે પ્રજાને મહાત્મા ગાંધીએ જગાડી અને એક સુસ્થાપિત વિદેશી સામ્રાજ્યની વિરુદ્ધ તે પ્રજાને અહિંસક લડત માટે તૈયાર કરી અને સાથે સાથે સમાજીક પ્રણાલીઓને લલકારી, તે મહાત્માગાંધીનો ચમત્કાર નાનો સુનો હતો?

અને જુઓ આજ પ્રજા અવારનવાર છેતરાયા બાદ પણ એક જ પક્ષની એક જ કૌટુંબિક વારસાને માનતી નિસ્ફળ, દંભી અને વ્યંઢ નેતાગીરીથી છેતરાયા કરે તે ઓછા બળાપાની વાત છે?

જ્હોન હેર્સી ના “એ બેલ ફોર એડાનો” માં એક વાત આવે છે કે “એડાના” ગામના લોકોની પ્રાથમિકતા દેવળનો ઘંટ હતી. ખોરાક અને રોજી તો આવતી કાલની વાત છે.

આનંદ મૂખ્ય વસ્તુ છે. આનંદ સત્‌ છે. બીજું બધું મીથ્યા છે. જગતમાં શું મીથ્યા નથી? જગત આખું તો મીથ્યા છે. બળાપો શેનો કરવો અને શેનો ન કરવો? બસ આનંદ કરો. દરેક ક્રિયાની પાછળનો હેતુ અંતે તો આનંદ પ્રાપ્ત કરવાનો છે.

બહુ ચળ ઉપડતી હોય તો “જનતા જ એવી છે.” તેના દુર્ગુણોની વ્યાપકતા વર્ણવી દો અને “મેં કેવું સરસ કીધું… ?” એમ માની મહાનતા અનુભવો.

સાધ્યં ઈતિ સિદ્ધમ્‌

ચમત્કૃતિઃ
પૂરા એકદા પૃષ્ટવાન પદ્મયોનીં,
ધરિત્રીતલે સારભૂતં કિમસ્તિ?
ચતુર્ભિર્મૂખૈ રીત્યંવોચ્દ્વિરંચૈઃ
સ્તમાખુ સ્તમાખુ સ્તમાખુ સ્તમાખુઃ 

એક વખત બ્રહ્માજીને બધા દેવતાઓએ ભેગા થઇને પૂછ્યું કે અત્યારે ધરતી ઉપર સારરુપ શું છે? બ્રહ્માજીના ચાર મુખોથી બોલાયું “તમાકુ તમાકુ તમાકુ તમાકુ”

Goddess of Knowledge

Read Full Post »

%d bloggers like this: